Aktuari peşəsi son illərdə dünyada və regionumuzda daha çox tanınmağa başlayıb və bunun əsas səbəbi risklərin daha dəqiq idarə olunmasına ehtiyacın artmasıdır. İnsanlar sığorta alanda, bankdan kredit götürəndə və ya pensiya planına qoşulanda əslində gələcək ehtimallarla bağlı qərar verir. Bu qərarların arxasında görünməyən, amma çox vacib hesablamalar dayanır. Müasir iqtisadiyyatda “məlumat” təkcə statistika deyil, həm də düzgün şərh və proqnoz deməkdir. Məhz bu nöqtədə aktuari yanaşması fərqlənir, çünki o, qeyri-müəyyənliyi riyazi dillə izah edir. Biz gündəlik həyatda qəza, xəstəlik, təbii fəlakət, bazar dalğalanması kimi risklərin hamısının eyni anda baş verə bilməyəcəyini bilirik, amma ehtimalını ölçmək çətindir. Aktuari işinin dəyəri də elə buradan başlayır: ehtimalı və nəticəni birlikdə qiymətləndirmək. Hər bir şirkət gəlirini artırmaq istəyir, amma gözlənilməz zərərləri də nəzarətdə saxlamalıdır. Bu balansın qurulmasında aktuari hesablama ən güclü alətlərdən sayılır. Ənənəvi olaraq aktuarilər sığorta ilə assosiasiya olunsa da, artıq bankçılıqda, investisiya şirkətlərində, risk departamentlərində də onların rolu böyüyür. Çünki, risk anlayışı təkcə qəza və zərərlə məhdudlaşmır, həm də faiz dərəcələri, müştəri davranışı və uzunmüddətli öhdəliklər kimi mövzuları əhatə edir. Bir ölkədə demoqrafik struktur dəyişəndə pensiya sisteminin tarazlığı da dəyişir və bu aktuarinin baxdığı mövzudur. Sağlamlıq xərcləri artanda tibbi sığortanın qiymət mexanizmi yeni...
Aktuari peşəsi son illərdə dünyada və regionumuzda daha çox tanınmağa başlayıb və bunun əsas səbəbi risklərin daha dəqiq idarə olunmasına ehtiyacın artmasıdır. İnsanlar sığorta alanda, bankdan kredit götürəndə və ya pensiya planına qoşulanda əslində gələcək ehtimallarla bağlı qərar verir. Bu qərarların arxasında görünməyən, amma çox vacib hesablamalar dayanır. Müasir iqtisadiyyatda “məlumat” təkcə statistika deyil, həm də düzgün şərh və proqnoz deməkdir. Məhz bu nöqtədə aktuari yanaşması fərqlənir, çünki o, qeyri-müəyyənliyi riyazi dillə izah edir. Biz gündəlik həyatda qəza, xəstəlik, təbii fəlakət, bazar dalğalanması kimi risklərin hamısının eyni anda baş verə bilməyəcəyini bilirik, amma ehtimalını ölçmək çətindir. Aktuari işinin dəyəri də elə buradan başlayır: ehtimalı və nəticəni birlikdə qiymətləndirmək. Hər bir şirkət gəlirini artırmaq istəyir, amma gözlənilməz zərərləri də nəzarətdə saxlamalıdır. Bu balansın qurulmasında aktuari hesablama ən güclü alətlərdən sayılır. Ənənəvi olaraq aktuarilər sığorta ilə assosiasiya olunsa da, artıq bankçılıqda, investisiya şirkətlərində, risk departamentlərində də onların rolu böyüyür. Çünki, risk anlayışı təkcə qəza və zərərlə məhdudlaşmır, həm də faiz dərəcələri, müştəri davranışı və uzunmüddətli öhdəliklər kimi mövzuları əhatə edir. Bir ölkədə demoqrafik struktur dəyişəndə pensiya sisteminin tarazlığı da dəyişir və bu aktuarinin baxdığı mövzudur. Sağlamlıq xərcləri artanda tibbi sığortanın qiymət mexanizmi yenidən qurulmalıdır və burada da aktuari yanaşması önə çıxır. Rəqəmsallaşma ilə böyük məlumatların (big data) artması aktuarinin əlindəki imkanları genişləndirib. Bununla yanaşı, səhv model qurmaq və ya yanlış fərziyyə seçmək ciddi maliyyə nəticələrinə gətirib çıxara bilər. Ona görə də aktuari peşəsi həm analitik, həm də etik məsuliyyəti yüksək olan bir sahə kimi seçilir. Bu yazıda aktuari anlayışını, gördüyü işləri, vakansiyalarda qarşılaşdığınız vəzifə və tələbləri, həm də maaş reallıqlarını ardıcıl şəkildə izah edəcəyik.
Aktuari kimdir?
Aktuari risk və qeyri-müəyyənlik altında maliyyə qərarlarını riyazi və statistik metodlarla ölçən mütəxəssisdir. O, gələcək hadisələrin ehtimalını hesablayaraq bugünkü qiymət və şərtlərin doğru olmasına kömək edir. Aktuari sadəcə “hesablayan adam” deyil, həm də fərziyyələr quran, ssenarilər hazırlayan və nəticələri biznes dilinə çevirən peşəkardır. Onun işi çox vaxt görünməsə də, sığorta polisinin qiymətindən tutmuş pensiya fondunun dayanıqlığına qədər bir çox yerdə izi var. Aktuari “bu risk baş versə, nə qədər itirə bilərik?” sualına sayısal cavab tapmağa çalışır. Eyni zamanda, “bu risk baş verməsə, qiyməti çox şişirtmiş olarıqmı?” sualını da nəzərə alır. Çünki, həddindən artıq ehtiyatlı qiymət müştərini itirə, həddindən artıq ucuz qiymət isə şirkəti zərərə sala bilər. Aktuari məlumatla işləyir, amma məlumatı kor-koranə qəbul etmir, təmizləyir və məntiq yoxlamasından keçirir. O, uzunmüddətli öhdəliklərin dəyərini bugünkü pula çevirmək üçün diskontlaşdırma, faiz və vaxt dəyəri anlayışlarından istifadə edir. Aktuari həm ehtimal nəzəriyyəsini, həm də maliyyə riyaziyyatını praktiki problemlərə tətbiq edir. Bu peşə çox vaxt sığorta şirkətlərində formalaşsa da, müasir dövrdə risk analitiki kimi daha geniş rol daşıyır. Aktuarilər bəzi ölkələrdə peşə imtahanları və assosiasiyalar vasitəsilə sertifikatlaşır və bu peşənin standartlarını qoruyur. Onlar komanda daxilində marketinq, satış, hüquq və maliyyə şöbələri ilə eyni masada oturub qərarların sayısal tərəfini təmin edirlər. Aktuari olmaq üçün insanın həm riyazi düşüncəsi, həm də səbirlə işləmək qabiliyyəti güclü olmalıdır. Çünki, bəzi nəticələr dərhal görünmür və modellərin doğrulanması zaman tələb edir. Yaxşı aktuari riskə emosional yox, ölçülə bilən yanaşma gətirən insandır. Ən əsası, aktuari qeyri-müəyyənliyi “qorxulu bir boşluq” kimi deyil, “idarə oluna bilən ölçü” kimi təqdim edir.
Aktuari nə iş görür?
Aktuari ilk növbədə riskləri sayısallaşdırır və onların maliyyə təsirini ölçür. Sığortada o, sığorta haqqının (premiumun) necə hesablanacağını müəyyən edən modellər qurur. Müştəri profili, yaş, sağlamlıq vəziyyəti, avtomobilin xüsusiyyətləri, region, keçmiş zərər tarixçəsi kimi dəyişənləri nəzərə alaraq qiymət diferensiasiyası edir. O, zərər tezliyi və zərər məbləği anlayışlarını ayrı-ayrılıqda təhlil edib ümumi gözlənilən xərci çıxarır. Sonra bu xərclərin üzərinə inzibati xərclər, ehtiyatlar və hədəf rentabellik kimi komponentləri əlavə edərək tarifi formalaşdırır. Aktuari ehtiyat (reserve) hesablamaları aparır, yəni gələcəkdə ödənəcək zərərlər üçün bu gün nə qədər vəsait ayrılmalı olduğunu müəyyənləşdirir. Bu ehtiyatlar düzgün qurulmasa, şirkət kağız üzərində gəlirli görünüb gerçəkdə likvidlik problemi yaşaya bilər. Aktuari ssenari və stress-testlər hazırlayır, məsələn, inflyasiya artarsa və ya zərər tezliyi yüksələrsə, portfelə nə olar sualını cavablandırır. O, məhsul dizaynında da iştirak edir, yəni yeni sığorta məhsulunun şərtlərini və limitlərini riskə uyğun qurmağa kömək edir. Reasürans qərarlarında aktuari analizi mühümdür, çünki hansı riskin hansı hissəsinin ötürülməsi sərfəlidir sualını hesablayır. Bank və maliyyə sektorunda aktuari yanaşması kredit riskinə, müştəri defolt ehtimalına və portfelin sabitliyinə tətbiq olunur. Pensiya və sosial təminat sahəsində aktuari demoqrafik proqnozlar qurur və ödənişlərin gələcəkdə necə dəyişəcəyini modelləşdirir. Sağlamlıq sahəsində o, tibbi xərclərin artım dinamikasını təhlil edir və planların maliyyə dayanıqlığını ölçür. Aktuari tez-tez Excel, SQL və statistik proqramlaşdırma dilləri ilə işləyərək modelləri avtomatlaşdırır və hesabatlaşdırır. O, rəhbərliyə və regulator tələblərinə uyğun şəkildə risk hesabatları təqdim edir və nəticələri sadə dildə izah edir. Bəzən aktuari “niyə belə alındı?” sualına cavab vermək üçün modelin fərziyyələrini müdafiə etməli olur. Yəni onun işi təkcə hesablamaq yox, həm də arqument qurmaq və qərarları əsaslandırmaqdır. Nəticədə aktuari biznesin həm qoruyucu qalxanı, həm də daha ağıllı böyümə üçün kompası rolunu oynayır.
Aktuari üçün iş elanlarında hansı vəzifələr göstərilir?
Aktuari vakansiyalarında ən çox rast gəlinən vəzifələrdən biri tariflərin hazırlanması və yenilənməsidir. İş elanlarında “pricing” və ya “tarif analizi” ifadəsi tez-tez olur və bu məhsulun qiymət strategiyasını dəstəkləməyi nəzərdə tutur. Bir digər yayğın vəzifə texniki ehtiyatların hesablanmasıdır və adətən aylıq və ya rüblük bağlanış prosesinə bağlı olur. Vakansiyalarda portfel performansının monitorinqi, zərər göstəricilərinin izlənməsi və səbəb analizinin aparılması da geniş yer tutur. “Loss ratio” və “combined ratio” kimi göstəricilərin təhlili çox vaxt gündəlik işin bir hissəsi kimi göstərilir. Reasürans proqramlarının qiymətləndirilməsi və müqavilə şərtlərinə analitik dəstək vermək də tez-tez tələb olunur. Bir çox elanlarda regulator hesabatları üçün məlumatların hazırlanması və audit prosesində dəstək yazılır. Aktuari komandalarının işi yalnız daxili deyil, bəzən xarici tərəfdaşlarla da koordinasiya tələb edir və buna görə “stakeholder management” tipli vəzifələr qeyd edilə bilər. Model qurmaq və mövcud modelləri təkmilləşdirmək də əsas işlərdəndir, çünki bazar davranışı və risk profilləri zamanla dəyişir. Elanlarda “data validation” və “data cleansing” kimi ifadələr də görmək mümkündür, çünki düzgün nəticə düzgün məlumatdan başlayır. Hesabatların avtomatlaşdırılması və dashboard hazırlamaq kimi tapşırıqlar aktuari rolunu analitika ilə daha çox yaxınlaşdırır. Bəzi vakansiyalar məhsul inkişafı ilə sıx bağlı olur və yeni məhsul şərtlərinin hazırlanmasında iştirak tələb edilir. “Assumption setting” və “experience study” kimi işlər, yəni keçmiş təcrübəyə əsasən fərziyyələrin qurulması, tez-tez rol təsvirinə daxil edilir. Komanda daxilində junior əməkdaşlara mentorluq etmək və iş bölgüsü aparmaq bəzən orta-senior səviyyəli rollarda yazılır. Müştəri seqmentləşdirməsi və risk əsaslı qiymətləndirmə də xüsusilə data yönümlü şirkətlərdə aktuari vəzifələri arasındadır. Elanlarda “presentations to management” tipli ifadələr rəhbərliyə təqdimat və nəticələrin izahı məsuliyyətini göstərir. Yəni aktuari vakansiyası adətən həm analitik icra, həm hesabat, həm də bizneslə ünsiyyət məsuliyyətlərini birləşdirən bir roldur.
Aktuari vakansiyalarında hansı bacarıqlar tələb olunur?
Aktuari vakansiyalarında ən əsas tələb güclü riyazi və statistik düşüncədir, çünki risk ölçümü bu fundament üzərində qurulur. Ehtimal nəzəriyyəsi, statistik çıxarım və regressiya kimi mövzulara rahat yanaşmaq işə böyük üstünlük verir. Maliyyə riyaziyyatı bilikləri, xüsusən faiz dərəcələri, diskontlaşdırma və annuitet anlayışları çox vaxt vacib sayılır. Excel bacarığı demək olar ki, bütün vakansiyalarda tələb olunur və pivot, advanced formulas, model quruluşu kimi hissələr önə çıxır. SQL bilmək və verilənlər bazasından məlumat çəkmək aktuari işini xeyli sürətləndirir və buna görə tez-tez tələblər sırasına daxil edilir. Proqramlaşdırma dillərindən Python və ya R bilmək analitika yönümlü şirkətlərdə, xüsusilə dəyərli olur. Statistik modelləşdirmə, proqnozlaşdırma və ssenari analizi bacarığı iş elanlarında açıq və ya dolayısı ilə qeyd edilir. Məlumatın təmizlənməsi və keyfiyyət yoxlanışı bacarıqları da çox önəmlidir, çünki kiçik bir səhv böyük maliyyə yanlışı yarada bilər. Biznes düşüncəsi, yəni hesablamanın şirkətin strategiyasına necə təsir etdiyini anlamaq vacib bacarıqlardandır. Ünsiyyət bacarığı aktuari üçün bəzən riyaziyyatdan da önəmli ola bilir, çünki nəticəni qeyri-texniki auditoriyaya izah etmək tələb olunur. Hesabat yazmaq, təqdimat hazırlamaq və fikri strukturlaşdırmaq vakansiya tələblərində tez-tez görünür. Detallara diqqət və intizam bu peşədə kritikdir, çünki ehtiyat hesablamalarında və modellərdə “kiçik səhv” anlayışı çox bahalı ola bilər. Problem həll etmə bacarığı və tənqidi düşüncə aktuari işinin gündəlik hissəsidir, çünki hər dataset “təmiz” olmur və hər nəticə “açıq” çıxmır. Komandada işləmək, müxtəlif şöbələrlə koordinasiya qurmaq və prioritetləri idarə etmək də tələb olunan yumşaq bacarıqlardır. Bəzi şirkətlər aktuar imtahanlarına hazırlıq və ya sertifikatlaşma istiqamətində motivasiyanı ayrıca üstünlük kimi qeyd edir. İngilis dili çox vaxt texniki sənədlər, metodologiyalar və beynəlxalq hesabat standartları ilə işləmək üçün tələb olunur. Ümumilikdə vakansiyalar həm analitik alətləri, həm də bizneslə danışa bilən peşəkar profili hədəfləyir.
Aktuarinin maaşı nə qədərdir?
Aktuarinin maaşı ölkəyə, şirkətin ölçüsünə, sektoruna və əməkdaşın səviyyəsinə görə ciddi dəyişir. Bu peşədə maaşların geniş diapazonda olmasının əsas səbəbi məsuliyyətin və ixtisaslaşmanın səviyyə artdıqca sürətlə böyüməsidir. Yeni başlayan və ya junior səviyyəli aktuari adətən analitik tapşırıqlar, data hazırlığı və əsas hesabat dəstəyi ilə başlayır və buna uyğun maaş alır. Orta səviyyədə aktuari artıq tarif modellərinə birbaşa təsir edir, ehtiyat hesablamalarında rol alır və daha kompleks analiz aparır, buna görə gəliri artır. Senior aktuari və aktuari menecer səviyyəsində isə qərarlara təsir daha böyük olur, komanda idarəçiliyi və strategiya dəstəyi əlavə olunur. Bəzi şirkətlərdə bonus sistemi portfel nəticələrinə və ya layihə hədəflərinə bağlanır, buna görə illik gəlir aylıq maaşdan xeyli yüksək ola bilər. Sığorta bazarında maaşlar adətən bankçılıq və investisiya mühitindəki analitika rolları ilə rəqabət aparır və bəzən geridə qalmamaq üçün artırılır. Aktuar imtahanları və beynəlxalq sertifikatların olması maaşı yüksəldən ən güclü faktorlardan biridir. Çünki sertifikatlaşma həm bilik səviyyəsini, həm də peşə standartına uyğunluğu göstərir və işəgötürən üçün riskləri azaldır. Azərbaycanda yerli bazar şərtlərində junior aktuari və analitik rollar üçün aylıq maaşlar çox vaxt 1200–2500 aralığında olur. Orta səviyyəli aktuari və daha müstəqil pricing/reserving mütəxəssisləri üçün 2500–4500 aralığına rast gəlinir. Senior aktuari və rəhbər səviyyələrdə maaşlar 4500–8000 aralığına qədər yüksələ bilir. Beynəlxalq şirkətlərdə, xüsusən regional mərkəzlərdə çalışan aktuarilərdə rəqəmlər daha yüksək olur və bəzi hallarda 9000+ səviyyəsinə çıxa bilir. Uzaqdan işləmə və xarici bazara xidmət formatı da gəliri artıran amillərdəndir, çünki ödəniş valyuta və bazar standartı ilə müəyyənləşə bilər. Bununla yanaşı, maaş təkcə rəqəm deyil, sığorta, tibbi paket, təlim büdcəsi və imtahan xərclərinin ödənməsi kimi əlavə faydalarla tamamlanır. Bir çox aktuari üçün imtahan dəstəyi və karyera xəritəsi ən az maaş qədər motivasiyaedici olur. Nəticə olaraq, aktuari peşəsi Azərbaycanda da yüksək potensiallı sahələrdən sayılır və təcrübə, alət bilikləri, sertifikatlaşma artdıqca maaş aralığı nəzərəçarpacaq şəkildə yüksəlir.
